Spis treści
Kurs ten sam, choć statek zygzakuje
10 grudnia Rada Unii Europejskiej i Parlament Europejski porozumiały się w sprawie przyjęcia wiążącego pośredniego celu klimatycznego na 2040 r., zakładającego 90‑procentową redukcję netto emisji gazów cieplarnianych (GHG) względem poziomu z 1990 r.
Cel ten został po raz pierwszy zaproponowany w lutym 2024 r., i od tego czasu był przedmiotem intensywnej debaty – wielu interesariuszy podnosiło kwestie utrzymania konkurencyjności europejskiej gospodarki oraz zachowania spójności społecznej.
Ostateczny kształt porozumienia wprowadza pewne istotne elementy elastyczności, takie jak możliwość zaliczenia międzynarodowych kredytów do 5% realizacji celu, potencjalny przegląd zasad bezpłatnej alokacji uprawnień dla przemysłu oraz wprowadzenie dwuletniej oceny postępów w realizacji celów pośrednich, przy uwzględnieniu najnowszej wiedzy naukowej, postępu technologicznego i oceny globalnej konkurencyjności UE.
Niezależnie od tych ustępstw oczywiste jest, że Europa nie schodzi ze ścieżki prowadzącej do neutralności klimatycznej, a ewentualne korekty kursu będą miały charakter taktyczny, a nie strategiczny (tak jak odroczenie o rok wejścia systemu ETS2).
Elektryfikacja, głupcze!
W konsekwencji, utrzymana zostanie presja na obniżenie emisji z przemysłu, który odpowiada za około 20% emisji gazów cieplarnianych na kontynencie. Skala tego wyzwania w Polsce jest szczególnie duża, ponieważ udział przemysłu w tworzeniu wartości dodanej brutto sięga 23,6%, wobec średniej unijnej na poziomie 19,3%.
Jednym z głównych źródeł emisji gazów cieplarnianych w przemyśle są paliwa kopalne spalane na potrzeby ciepła procesowego – od produkcji cementu, po przemysł spożywczy.
Emisje te odpowiadają za ponad 9% całkowitej emisji CO2 w Polsce, a ich poziom pozostaje od dekady zasadniczo niezmienny, z ostatnimi spadkami głównie w wyniku obniżonej aktywności gospodarczej w sektorach energochłonnych, takich jak stal i chemia.
Przejście na czyste alternatywy jest kluczowe, a największy potencjał wykazuje bezpośrednia elektryfikacja procesów przemysłowych, choć tempo jej wdrażania pozostaje niepokojąco niskie.
Obecny poziom elektryfikacji ciepła procesowego w Polsce jest bardzo niski, natomiast dostępne analizy pokazują ogromny niewykorzystany potencjał. W skali europejskiej nawet 60% zapotrzebowania na ciepło procesowe mogłoby zostać pokryte dzięki istniejącym technologiom, takim jak przemysłowe pompy ciepła, elektryczne piece łukowe (electric arc furnaces) oraz kotły elektryczne.
Co ważne, Europa, będąc już dziś liderem innowacji w obszarze czystych technologii, może wykorzystać swoją przewagę konkurencyjną m.in. w zakresie produkcji wielkoskalowych pomp ciepła do przyspieszenia tej transformacji.
Korzyści z elektryfikacji przemysłu
Oprócz ograniczenia emisji, elektryfikacja przynosi istotne korzyści ekonomiczne i operacyjne. Systemy elektryczne, takie jak przemysłowe pompy ciepła, elektryczne piece łukowe czy systemy ogrzewania indukcyjnego, charakteryzują się wyższą sprawnością energetyczną i większą precyzją sterowania niż rozwiązania oparte na spalaniu paliw kopalnych.
Ograniczenie strat energii, poprawa kontroli procesów i wzrost bezpieczeństwa pracy – na przykład dzięki wykorzystaniu ogrzewania indukcyjnego zapewniającego szybkie, lokalne i bardzo dokładne dostarczanie ciepła – ma kluczowe znaczenie m.in. w takich branżach jak obróbka metali.
Elektryfikacja eliminuje konieczność stosowania spalania paliw na miejscu, a tym samym redukuje ryzyka związane z otwartym ogniem, obecnością gazów łatwopalnych czy potencjalnymi wyciekami tlenku węgla.
Problem: pieniądze, przepisy i sieci
Mimo jasno zarysowanych korzyści szereg barier hamuje upowszechnianie technologii elektryfikacji ciepła procesowego. Najpoważniejszą z nich są czynniki finansowe – wysokie nakłady inwestycyjne oraz niepewność co do przyszłych cen energii elektrycznej i uprawnień do emisji ograniczają skłonność firm do inwestycji.
W tym kontekście aktualna debata o poziomie cen energii elektrycznej, w szczególności dla odbiorców przemysłowych, powinna być jednoznacznie osadzona w paradygmacie elektryfikacji.
Kolejnym istotnym wyzwaniem jest ograniczona dostępność mocy przyłączeniowych. W wielu lokalizacjach zakłady przemysłowe nie dysponują odpowiednimi warunkami przyłączeniowymi, a modernizacja i rozbudowa infrastruktury sieciowej jest złożona i kosztowna. Problem pogłębiają luki informacyjne – wiele przedsiębiorstw nie zna dostępnych technologii elektryfikacji ani ich potencjalnego zastosowania w konkretnych procesach.
Dodatkową, stricte technologiczną barierę stanowią procesy wysokotemperaturowe, dla których dostępne obecnie rozwiązania elektryfikacyjne nie są jeszcze w pełni dojrzałe komercyjnie w skali przemysłowej.
Regulacje muszą być stabilne
Pokonanie tych barier wymaga kompleksowego, spójnego i długoterminowego podejścia, jak pokazuje raport Regulatory Assistance Project. Stabilne ramy regulacyjne i instrumenty wsparcia ukierunkowane na wsparcie elektryfikacji powinny być pierwszym krokiem. Na poziomie unijnym konieczne jest uwzględnienie elektryfikacji przemysłu jako jednego z filarów zarówno planowanego Planu na rzecz Elektryfikacji (EU Electrification Action Plan), jak i Paktu dla czystego przemysłu (Clean Industrial Deal), co wyśle czytelny sygnał o priorytetowym charakterze tego kierunku transformacji. Podobne, strategiczne podejście jest pilnie potrzebne w Polsce, gdzie zaktualizowany Krajowy Plan w dziedzinie Energii i Klimatu (KPEiK) mógłby zostać ważnym elementem szerszego pakietu działań na rzecz elektryfikacji przemysłu, gdyby rząd zdecydował się położyć większy nacisk na ten kierunek.
Podatki sprzyjające elektryfikacji
Wyznaczenie ambitnych, lecz realistycznych celów – np. elektryfikacji 60% zapotrzebowania na ciepło procesowe do 2050 r. – stanowiłoby jasny punkt odniesienia dla decyzji inwestycyjnych przedsiębiorstw. Dodatkowo, zaostrzenie wymogów dla nowych instalacji, zwłaszcza w obszarze procesów niskotemperaturowych, gdzie technologie elektryczne są już dojrzałe rynkowo, mogłoby znacząco przyspieszyć ich upowszechnianie.
Równie istotne są instrumenty ekonomiczne. Kluczowym krokiem jest ograniczenie niepewności dotyczącej kosztu energii elektrycznej, co wymaga świadomych decyzji politycznych oraz spójnej komunikacji strategicznej ze strony rządu. Jednym z możliwych działań jest kompleksowa reforma podatków i opłat nakładanych na energię elektryczną, ukierunkowana na poprawę konkurencyjności energii elektrycznej względem paliw kopalnych, i biorąca pod uwagę w szczególności elektryfikację przemysłu (oraz transportu i ogrzewnictwa).
Chociaż reforma podatków i opłat może być dobrym sygnałem dla elektryfikacji, kwestią o fundamentalnym znaczeniu jest podejmowanie działań prowadzących do obniżenia kosztów funkcjonowania systemu energetycznego, a nie wyłącznie do realokacji jego kosztów pomiędzy odbiorców energii a podatników. Jednym z najważniejszych obszarów będzie lepsze wykorzystanie istniejących sieci elektroenergetycznych poprzez wykorzystanie efektywnych sygnałów cenowych sprzyjających elastycznemu zużyciu energii. Przykładem jest konstrukcja opłaty mocowej, która obecnie w niewystarczającym stopniu premiuje elastyczność po stronie popytu i nie zachęca do zwiększania zużycia energii elektrycznej w okresach wysokiej generacji z odnawialnych źródeł energii.
Jak mądrze wspierać firmy
Dodatkowe instrumenty obejmują wsparcie dla kosztów początkowych inwestycji w elektryfikację – dotacje, preferencyjne finansowanie dłużne oraz wykorzystanie unijnych ram pomocy publicznej Clean Industrial Deal State Aid Framework (CISAF), które wprost dopuszczają wsparcie dla elastycznych projektów elektryfikacyjnych, z maksymalną intensywnością pomocy sięgającą 45%.
CISAF przewiduje uproszczone zasady dla projektów redukujących emisje gazów cieplarnianych z procesów przemysłowych do określonych poziomów i wspierających rozwój czystych technologii w sektorze przemysłowym.
Jednym z największych wyzwań pozostaje infrastruktura sieciowa. W wielu lokalizacjach system elektroenergetyczny nie jest w stanie przyjąć dodatkowych obciążeń wynikających z elektryfikacji procesów przemysłowych bez znacznych nakładów na rozbudowę i modernizację sieci.
Konieczne jest więc skoordynowane planowanie rozwoju sieci z uwzględnieniem potrzeb odbiorców przemysłowych oraz wdrażanie rozwiązań taryfowych, w tym połączenie dynamicznych taryf sieciowych z tymi na sprzedaż energii, które będą pro elastyczne zużycie i wykorzystanie okresów wysokiej generacji z OZE.
Dodatkowo, rozwiązania takie jak cable pooling (współdzielenie przyłączy) oraz w szczególności elastyczne umowy przyłączeniowe mogą istotnie obniżyć koszty inwestycyjne i skrócić czas oczekiwania na przyłączenie nowych mocy.
Nie żałujmy pieniędzy na naukę
Równolegle konieczne jest domknięcie luki wiedzy – instytucje publiczne mogą wspierać badania i analizy kosztów i korzyści elektryfikacji oraz programy doradztwa technicznego dla małych i średnich przedsiębiorstw. Upowszechnianie dobrych praktyk, tworzenie centrów kompetencji oraz programy szkoleniowe dla kadry inżynierskiej i menedżerskiej będą kluczowe dla przyspieszenia wdrożeń.
Wreszcie, niezbędne są ukierunkowane inwestycje w badania i rozwój. Rozwiązania dla elektryfikacji wysokotemperaturowej – takie jak zaawansowane palniki plazmowe, piece hybrydowe czy technologie łączące elektryfikację z magazynowaniem energii – wymagają dalszego wsparcia, aby osiągnąć skalę i konkurencyjność kosztową.
Programy finansowania unijnego i krajowego, które priorytetyzują tego typu innowacje oraz upraszczają procedury aplikacyjne, mogą ułatwić dostęp do środków również mniejszym podmiotom przemysłowym.
Dekarbonizacja jako dźwignia konkurencyjności
Elektryfikacja przemysłu jest nie tylko warunkiem realizacji celów klimatycznych, lecz także szansą na redefinicję roli przemysłu europejskiego – w tym polskiego – w globalnych łańcuchach wartości.
Głęboka dekarbonizacja przemysłu może umocnić pozycję Europy jako lidera w obszarze czystych technologii, wzmacniając konkurencyjność gospodarczą i wykorzystując przewagi w takich segmentach jak przemysłowe pompy ciepła czy technologie efektywnego wykorzystania ciepła odpadowego.
Dzięki szybkim i zdecydowanym działaniom na rzecz usunięcia barier finansowych, infrastrukturalnych i technologicznych decydenci mogą przyspieszyć elektryfikację przemysłu i uruchomić jej pełny potencjał dla transformacji gospodarki. Elektryfikacja przemysłu staje się w ten sposób nie tylko narzędziem redukcji emisji, ale jednym z fundamentów zrównoważonej, konkurencyjnej i odpornej struktury gospodarczej Europy i Polski.
Monika Morawiecka, Senior Advisor, Regulatory Assistance Project
Sem Oxenaar, Senior Associate, Regulatory Assistance Project
